مسایل میان ایران و افغانستان در حال حاضر و تا پنج سال آینده را بررسی کن و بحران های…
- User
مسایل میان ایران و افغانستان در حال حاضر و تا پنج سال آینده را بررسی کن و بحران های ممکنبا توضیحات لازم از موضع استراتژیست بیان کن
Assistant
روابط ایران و افغانستان: چالشها و سناریوهای آینده تا سال 2030
در حال حاضر، روابط ایران و افغانستان در وضعیتی پیچیده و چندوجهی قرار دارد. با توجه به تحولات اخیر در افغانستان و روی کار آمدن دولت پزشکیان در ایران، این روابط وارد مرحله جدیدی شده است. در این تحلیل، به بررسی مسائل فعلی و چالشهای احتمالی در افق پنج ساله آینده میپردازیم.
وضعیت کنونی روابط ایران و افغانستان
ساختار سیاسی و دیپلماتیک
دولت پزشکیان در ایران سیاست همسایگی را به عنوان بنمایۀ اصلی سیاست خارجی خود در قبال افغانستان قرار داده است. این دولت ساختار دیپلماتیک خود در حوزه افغانستان را متمرکزتر کرده و سمت نماینده ویژه در امور افغانستان را حذف نموده و تمام ظرفیتها به وزارت امور خارجه منتقل شده است[6].
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، که با مسائل تخصصی افغانستان آشناست، قرار است به زودی به کابل سفر کند که این بلندپایهترین مقام ایرانی است که پس از تحولات 1400 به افغانستان سفر میکند[6]. این سفر نشاندهنده اهمیت افغانستان در سیاست خارجی دولت جدید ایران است.
روابط اقتصادی
ایران در حال حاضر شریک اول تجاری افغانستان است. میزان واردات افغانستان از ایران در سال 2024، بیش از سه میلیارد و 143 میلیون دلار بوده است[6]. ایران چشمانداز تجارت 5 میلیارد دلاری با افغانستان را ترسیم کرده و تلاشهای ویژهای برای رفع موانع موجود در راه تعاملات تجاری دو کشور در دستور کار قرار داده است[6].
چالشهای کنونی
مهمترین بحران در روابط میان دو کشور همسایه، اختلاف بر سر تقسیم آب است. اختلاف ایران و افغانستان بر سر حقابه رود هیرمند پدیدهای نیست که مربوط به چند سال اخیر باشد؛ بلکه 150 سال است که ایران و افغانستان بر سر این مسئله اختلافاتی داشتهاند[2]. این اختلافات در سالهای اخیر به تنشهای مرزی نیز منجر شده است، از جمله تنشهای مرزی 6 خرداد 1402 در امتداد مرز ایران و افغانستان میان ولایت نیمروز و استان سیستان و بلوچستان[2].
درگیریهای مرزی و مسئله مهاجران افغان در ایران نیز از دیگر چالشهای موجود در روابط دو کشور است. با توجه به سیر صعودی اخراج مهاجرین غیرقانونی افغان از ایران و موج افغانستیزی در فضای مجازی، باید شاهد تنشهای دیپلماتیک در سالهای اخیر باشیم[2].
سناریوهای احتمالی تا سال 2030
سناریوی اول: تشدید ناامنی و تقویت گروههای تروریستی
در این سناریو، فعالیتهای گروههای تروریستی نظیر تحریک طالبان پاکستان، القاعده و سایر گروههای وابسته به طالبان و همچنین داعش خراسان افزایش خواهد یافت[1]. گروه داعش خراسان، بهویژه از ضعف طالبان در کنترل مناطق دورافتاده سوءاستفاده کرده و به سربازگیری و گسترش فعالیتهای تروریستی خود ادامه میدهد[1].
اختلافات داخلی میان جناحهای مختلف طالبان میتواند به بیثباتی بیشتری منجر شود. احتمال افزایش حملات انتحاری در مناطق شهری، حملات هدفمند علیه افراد کلیدی و فعالان مدنی و سیاسی از جانب طالبان و داعش، هدف قراردادن جامعه هزاره و شیعه و گسترش درگیریهای محلی نیز وجود دارد[1].
این سناریو برای ایران به معنای افزایش تهدیدات امنیتی در مرزهای شرقی، افزایش قاچاق مواد مخدر و احتمال نفوذ گروههای تروریستی به داخل خاک ایران خواهد بود.
سناریوی دوم: افزایش فشارهای بینالمللی بر طالبان
با توجه به تغییرات در رهبری برخی از کشورها، از جمله ایالات متحده و همچنین افزایش تهدیدات گروه داعش و سایر گروههای تروریستی از مبدأ افغانستان، احتمال افزایش فشارهای بینالمللی بر طالبان وجود دارد[1].
در این سناریو، جامعه جهانی ممکن است تصمیم بگیرد فشارهای بیشتری بر طالبان اعمال کند. این فشارها میتواند شامل قطع کمکهایی که تحت عنوان کمکهای بشردوستانه در اختیار طالبان قرار میگرفت، تحریمهای اقتصادی شدیدتر، انزوای دیپلماتیک بیشتر، تحریم سفرهای مقامات طالبان، و حمایت بیشتر از نیروهای مخالف طالبان باشد[1].
برای ایران، این سناریو میتواند فرصتی برای افزایش نفوذ در افغانستان باشد، اما همزمان چالشهایی مانند افزایش مهاجرت افغانها به ایران و تشدید بحرانهای انسانی در مرزهای شرقی را به همراه خواهد داشت.
سناریوی سوم: بحران انسانی و فروپاشی رژیم طالبان
رویکرد طالبان در زمینه مدیریت اقتصادی و ارائه خدمات عمومی تا کنون فاجعهبار بوده است. بیکاری بهشدت افزایش یافته و طبق گزارشهای معتبر بینالمللی، قدرت خرید مردم افغانستان بهطور قابل توجهی کاهش یافته و بخش زیادی از مردم به کمکهای فوری نیاز دارند[1].
در این سناریو، خصوصاً با قطع یا تعلیق طولانیمدت کمکهای بشردوستانه بینالمللی، بحرانهای اقتصادی به اوج خود خواهد رسید و رژیم طالبان توانایی مدیریت کشور را از دست خواهد داد. با افزایش فقر، گرسنگی و نبود خدمات اولیه، مردم به شورشهای گستردهتر دست خواهند زد. این وضعیت میتواند سرعت فروپاشی رژیم طالبان را تسریع کند[1].
برای ایران، این سناریو به معنای موج گسترده مهاجرت افغانها به ایران، افزایش ناامنی در مرزها و احتمال درگیریهای نظامی محدود در مناطق مرزی خواهد بود.
سناریوی چهارم: تقویت جناح میانهرو طالبان و بهبود روابط با ایران
در این سناریو، جناح میانهرو طالبان در کابل قدرت بیشتری میگیرد و روابط با ایران بهبود مییابد. این جناح به دنبال دستیابی به منافع راهبردی با همکاری کشورهای منطقه از جمله ایران است[2].
با توجه به پیشرانهای مشترکی مانند تأکید بر عملکرد دیپلماتیک و گفتوگو در هر دو طرف، به رغم اختلافات محدود پیشبینی شده، پیوندهای راهبردی مهمی میان آنها برقرار میشود و تنشهای گسترده به ضرر هر دو طرف تلقی میشود[2].
در این سناریو، ایران و افغانستان میتوانند همکاریهای اقتصادی خود را گسترش دهند، مسئله حقابه هیرمند را از طریق مذاکره حل کنند و در مبارزه با تروریسم همکاری نزدیکتری داشته باشند.
توصیههای استراتژیک برای ایران
1. ایجاد اجماع منطقهای
پس از چند سال حاکمیت رژیم طالبان، کشورهای منطقه باید ادامه این رژیم را بهعنوان تهدید عمدهای برای امنیت منطقهای بشناسند. موج فزاینده مهاجرتهای غیرقانونی، تروریسم، افزایش تجارت مواد مخدر و احتمال بیثباتی بیشتر باید کشورهای منطقه را بر آن دارد که سیاستهای خود را در قبال افغانستان بازنگری کنند[1].
ایران باید در زمینه مقابله با تروریسم، مبارزه با تجارت مواد مخدر و اطمینان از اینکه افغانستان به محیطی برای پرورش تهدیدات بیشتر تبدیل نشود، با کشورهای منطقه همکاری کند.
2. افزایش فشارهای دیپلماتیک و اقتصادی هدفمند
طالبان از فرصتهای کنونی بهرهبرداری کرده و از واکنش پراکنده بینالمللی برای تحکیم بیشتر حکومت خود استفاده میکند. برای مقابله با این وضعیت، ایران باید فشار دیپلماتیک جدی اعمال کند[1].
این فشار میتواند شامل محدودیتهای هدفمند بر روابط اقتصادی که به تقویت طالبان منجر میشود، باشد. همچنین ایران باید اطمینان حاصل کند که منابع مالی تنها به نهادهایی اعطا میشود که تعهد خود به حقوق بشر، حاکمیت قانون و حکمرانی فراگیر را نشان دهند.
3. هماهنگی سیاستها برای ارتقای همکاری میان دولتی
ایران باید سیاستهای خود را برای ارتقای همکاری میان دولتی با افغانستان هماهنگ کند[2]. این میتواند شامل توسعه روابط اقتصادی، تجاری و فرهنگی باشد که به نفع هر دو کشور است.
4. پیوند امکانات و توسعه زیرساختها
ایران باید برنامههای زیرساختی برای توسعه افغانستان را بهبود بخشد، زیرا وجود یک همسایه کمتوسعه با تجربه تاریخی از بحرانهای احتمالی، ایران را با خطری راهبردی در زمینه ژئواکونومیک و نظامی روبرو خواهد کر
Other models, same or similar prompt
Responses were produced in different, uncontrolled contexts (system prompts, settings, prior turns). This is not a benchmark.