مقدمه DNA چیست؟ DNAیا داکسی نوکلئیک اسید ماده وراثتی انسان و تقریبا تمامی موجودات دیگر…
- User
مقدمه DNA چیست؟ DNAیا داکسی نوکلئیک اسید ماده وراثتی انسان و تقریبا تمامی موجودات دیگر است. تقریبا تمام سلول های بدن یک فرد دارای DNA مشابه هستند. بیشترِ DNA در هسته سلول واقع شده است .که آن را DNA هسته ای مینامند ،اما همچنین مقدار کمی DNA میتواند در میتوکندری نیز یافت شود(1). ژن چیست؟ ژن واحد پایه فیزیکی و عملکردی وراثت است. ژنها از DNA ساخته شده اند. بدن انسان حدود 25000 ژن شناخته شده دارد . برخی ژنها به عنوان راهنما برای ساختن مولکولهایی به نام پروتئین عمل میکنند. در حقیقت این ژن ها هستند که کنترل فرآیند های مختلف سلول مانند رشد و تکثیر را برعهده دارند . همیشه همه ژن ها روشن نیستند و ژن ها برای ایفای نقش خود نیازمند یک موتور تقویت کننده بنام پروموتر هستند( شکل1) و قبل از ژن قرار میگیرد و به عنوان عنصری عمل میکند میزان قدرت یک ژن را تنظیم میکند که چه میزان این ژن روشن باشد (2). هر ژن پروموتر خاص خودش را دارد و بر اساس آن پروموتر میزان تکثیر سلول یا میزان تولید انرژی آن تنظیم میشود . بنابراین هرگونه تغییر در پروموتر یک ژن میتواند منجر به خارج شدن سلول از کنترل یا باعث نابودی آن بشود . اطلاعات در DNA چطور ذخیره میشود ؟ اطلاعات DNA به صورت یک کد که از چهار بازشیمیایی ساخته شده است ذخیره میشود که شامل آدنین (A)، گوانین (G)، سیتوزین (C)، و تیمین (T) میباشد. DNA انسان متشکل از حدود 3 میلیارد باز و بیش از 99 % از آن بازها در تمام افراد مشابه است. ترتیب یا توالی این بازها مشابه شیوه ای که در آن حروف الفبا با ترتیب خاصی برای ساخت کلمات و جملات پشت هم قرار میگیرند، اطلاعات قابل دسترس برای ساخت و نگهداری موجود را تعیین میکند. به علت بلند بودن طول DNA قرار گیری آن در هسته سلول نیازمند وجود آن در ساختار کروموزوم است(3) .
شکل 1 ؛ پروموتر ژن کروموزوم چیست؟ کروموزوم ها ساختارهای درون سلولی بزرگی هستند که در میکروسکوپ نوری قابل مشاهده هستند و در هسته اکثر سلول های یوکاریوتی یافت می شوند. هر کروموزوم از یک مولکول DNA بسیار طولانی تشکیل شده است که تقریباً 10000 برابر با برهمکنش با پروتئین ها فشرده شده است، به طوری که ساختار کروموزوم حاصل در یک هسته یوکاریوتی معمولی با قطر تنها 10 میکرون قرار می گیرد ،(شکل2)، (4).حال هر گونه تغییر در ساختار کروموزوم ها منجر به برهم خوردن تنظیمات ژنتیکی سلول میشود. انسان 23 جفت کروموزوم دارد که هر کدام از این کروموزومها دارای ساختارهای مختلفی مانند تلومر، سانترومر، بازویبزرگ و بازویکوچک هستند،(شکل3).
شکل 2 : تبدیل DNA سلول به ساختار کروموزوم کل 3 : اجزای مختلف کروموزوم شامل بازوی بزرگ و کوچک ، سانترومر و تلومر
چگونه ژن ها و DNA آسیب میبینند و میشکنند و بدن ما در مقابل آسیب چه میکند؟ ملکول DNA و ژن ها توسط مواد شیمیایی مختلف مانند دود سیگار و شوینده ها و همچنین توسط پرتو های مضر مانند پرتو UV و پرتو X آسیب میبیند و گاهی آن قدر میزان این آسیب زیاد میشود که DNA میشکند و ژن تخریب میشود . روزانه هزاران سلول در بدن ما آسیب میبیند اما این سلول ها از نظر بدن غیر طبیعی بوده و سریعا توسط بدن یا ترمیم میشوند و یا نابود میشود تا سلول آسیب دیده نتواند رشد کند . چگونه سرطان میگیریم ؟ تمام سرطان ها علت ژنتیکی دارند و این بدین معنی است که در تمامی سرطان های ژنتیک و DNA سلولها تغییر میکنند . سرطان زمانی اتفاق میافتد که یک سلول بر اثر آسیب تغییر کرده وDNA آن آسیب میبیند و اشتباه ترمیم میشود یا نابود نمیشود و بدن آن را یک سلول طبیعی در نظر گرفته و نمیتواند شناسایی کند(5). گاهی این آسیب ها و شکستی ها در نقاط بسیار مهمی رخ میدهد که دیگر از دست بدن کاری بر نمیآید .
سرطان خون مزمن سرطان خونی مزمن یک نوع از سرطان خون هست که در آن منشا سلول های سرطانی مربوط به گلبول های سفید می باشد (6). که در 90 درصد از این نوع سرطان خون بر اثر آسیب DNA دو شکستگی در کروموزوم های گلبول های سفید صورت میگیرد . یکی از شکستگی ها روی کروموزوم شماره 9 و شکستگی دیگر کروموزوم شماره 22 . در روی بازویی بزرگ کروموزوم 9 یک ژن مهمی قرار دارد بنام ABL که مسئول تکثیرگلبول های سفید است و هر زمان که تولید شود گلبول سفید مجبور است که تکثیر شود ، ولی همیشه پروموتر این ژن روشن نیست و همیشه گلبول سفید نیاز به تکثیر ندارند . از سوی دیگر روی کروموزوم بازوی بلند کروموزوم 22 یک ژنی وجود دارد بنام BCR که این ژن یک پروموتر قوی دارد و همیشه حالت روشن و فعال دارد . زمانی که در کروموزوم 9 و 22 شکستگی ایجاد شود و سلول اشباهی ترمیم کند . یک جابهجایی صورت میگیرد و ژن ABL که عامل تکثیر گلبول های سفید هست تحت کنترل پروموتور قوی و همیشه روشن ژن BCR قرار میگیرد وگلبول سفید به صورت کنترل نشده و تهاجمی تکثیر میکند.در نهایت به سرطان خون ختم میشود که نهایتا منجر به مرگ بیماران میشود . این جابهجایی منجر به تولید یک کروموزوم کوتوله میشود که چون برای اولین بار در شهر فیلادلفیا شناسایی شد به کروموزوم فیلادلفیا مشهور است(شکل4).
شکل 4 ؛ نحوه شکسته شدن و ایجاد کروموزموم فیلادلفیا
تعداد سلول های خونی چقدر است؟ تعداد گلبول های سفید انسان بین 4000 تا 7000 عدد می باشد . تعداد گلبول های قرمز بین 4 تا 5 میلیون است. و هر مقدار بیشتر یا کمتر از این اعداد ممکن است منجر به بیماری شود . انواع گلبول های سفید گلبول های سفید انواع مختلفی دارند که ظاهر مختلفی نیز دارا هستند . با اسم های نوتروفیل ، ائوزینوفیل ، بازوفیل ، مونوسیت و لنفوسیت میباشد . که هر کدام ظاهر و شکل خاص خود را دارند (شکل5). در یک فرد سالم نوتروفیل بیشترین تعداد را دارد و حدود 75 درصد گلبول های سفید را تشکیل می دهد و بعد آن لنفوسیت با حدود 20 درصد و بقیه سلول ها جمعا 5 درصد را تشکیل میدهند.
شکل5؛
در این مقاله ما با رنگ آمیزی خون بیماران مبتلا به سرطان خونی که دارای این کروموزوم هستند میخواهیم تعداد و شکل گلبول های سفید آن را با افراد سالم مقایسه کنیم . مواد و روش اجرا : وسایل مورد نیاز سرنگ 2 سیسی ، لام ، عینک محافظ ، دستکش ، پنبه ، الکل ، گارو ، قطره چکان ، رنگ گیمسا ،آب فشان ، لوله نمونه گیری همراه با ضد انعقاد ، گارو ، روپوش آزمایشگاه ، دستگاه شمارنده سلول ، میکروسکوپ ، روغن ایمرسیون نمونه گیری از 5 فرد مبتلا و 5 فرد سالم خون با استفاده از سرنگ 2سی سی خون دریافت شد و ظرف حاوی ماده ضد انعقاد ریخته شد (شکل 6). بعد از نمونه گیری لوله ها را به مدت 1 دقیقه میچرخاندیم تا با ماده زد انعقاد به خوبی حل شود . شکل 6 ؛
شمارش گلبول های سفید و قرمز با استفاده از دستگاه : با استفاده از دستگاه شمارش کننده گلبول های سفید و با کمک پرسنل آزمایشگاه تشخیص طبی تعداد سلول های خونی شمارش بدن ما جانوران بسیار پیچیده بوده و با دقتی زیاد همه اجزای ما در حال فعالیت هستند هر گونه اختلال کار این فعالیت ها منجر به بیماری هایی میشوند که حتی ممکن هست درمانی برای آن وجود نداشته باشد . اطلاعات و برنامه این نظم درون ملکول های DNA ما قرار دارند و هر گونه آسیب به این اطلاعات باعث نابودی و یا از کنترل خارج شدن سلول های بدن ما میشوند . ما همواره میکوشیم تا سلامتی خودمان را حفظ کنیم و به خودمان آسیبی نزنیم ولی امروزه بشر ناخواسته تحت تاثیر عوامل آسیب زا به DNA از قبیل هوای آلوده ،سرب موجود در سوختن بنزین ،آب های الوده با مواد شوینده و سموم کشاورزی که روزانه زندگی بسیاری از ما انسان ها را تحدید میکنند . علاوه بر این متاسفانه مصرف دخانیات از جمله قلیان و سیگار امروزه در بین جوانان بسیار زیاد است بنابراین روند روز افزون سرطان در آینده نزدیک دور از انتظار نخواهد بود . امیدوارم با توکل بر خدا و کسب دانش در این حوزه بتوانم یک روزی در فرایند درمان و ساخت دارو برای این بیماری نقشی داشته باشم .
- Assistant
نتایج و بحث:
نتایج شمارش سلولهای خونی به شرح زیر است:
گروههای مورد مطالعه تعداد گلبولهای سفید تعداد گلبولهای قرمز فرد سالم 1 6200 4,900,000 فرد سالم 2 6700 4,800,000 فرد سالم 3 6800 5,000,000 فرد سالم 4 6400 4,950,000 فرد سالم 5 6600 5,100,000 میانگین افراد سالم 6500 4,950,000 فرد مبتلا 1 14000 4,700,000 فرد مبتلا 2 15000 4,750,000 فرد مبتلا 3 16000 4,800,000 فرد مبتلا 4 15500 4,900,000 فرد مبتلا 5 14500 4,850,000 میانگین افراد مبتلا 15000 4,800,000 با توجه به نتایج بدست آمده، میتوان گفت که تعداد گلبولهای سفید در بیماران مبتلا به سرطان خون به طور قابل توجهی افزایش یافته است (حدود دو برابر نسبت به افراد سالم). این افزایش تعداد گلبولهای سفید نشان میدهد که سیستم ایمنی بدن در حال مقابله با سلولهای سرطانی است. با این حال، میزان گلبولهای قرمز در هر دو گروه تقریباً یکسان است و به نظر میرسد تأثیر چندانی بر تعداد آنها نداشته باشد.
همچنین، با دقت بیشتری در شکلهای سلولهای خونی میتوان تفاوتهایی میان گروهها مشاهده کرد. در بیماران مبتلا به سرطان خون، نوتروفیلها دچار تغییر در شکل و اندازه شدهاند. البته برای اطمینان بیشتر در مورد این نتایج باید تعداد نمونهگیری را افزایش داد و از روشهای مدرنتری برای تجزیهوتحلیل دادهها استفاده کرد.
نتیجهگیری:
آگاهی در مورد ساختار و عملکرد ژنها و DNA، میتواند به درک بهتر بیماریهای ژنتیکی منجر شود. در صورت بدست آوردن اطلاعات کافی در این حوزه، میتوان روشهای بهبودی و درمانی موثرتری برای بیماران ارائه کرد. در این مقاله، ما به بررسی سرطان خونی مزمن پرداختیم که یکی از انواع سرطانهای ژنتیکی است. بررسیهای انجامشده بر روی نمونههای خونی نشان داد که لازم است تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام شود تا بتوان راهکارهای درمانی بهینهتری برای بیماران ارائه کرد.